Bój o Festung Stettin. Armia Czerwona zdobywa Szczecin

Wczesną wiosną 1945 roku Szczecin w planach niemieckiego dowództwa miał odegrać rolę kluczowego punktu obrony dolnej Odry i północnego podejścia do Berlina. Ogłoszone "twierdzą", miasto miało być bronione do ostatniego żołnierza przed zwycięską Armią Czerwoną bez prawa do kapitulacji i opóźnić jej marsz na zachód. W praktyce jednak jego znaczenie militarne szybko osłabło, a planowana obrona nie została w pełni zrealizowana.

Ostatnia linia oporu

U schyłku 1944 roku Odra była ostatnią poważną, naturalną przeszkodą na drodze prących w kierunku Berlina zwycięskich sowieckich armii. Niemiecka Kwatera Główna wzdłuż dolnego biegu rzeki wytyczyła ufortyfikowaną pozycję obrony. Duże znaczenie nadano położonym nad Odrą miastom zamienionym w twierdze (Festung): Frankfurtowi, Kostrzynowi i Szczecinowi, gdzie znajdowały się kluczowe dla sowieckiego natarcia do serca III Rzeszy przeprawy mostowe. Linia Odry i miasta-twierdze miały być więc bronione za wszelka cenę, zmuszając nieprzyjaciela do krwawych, wyczerpujących walk. Pod koniec roku ruszyły prace fortyfikacyjne, jednak niezwykle mroźna zima sprawiła, że ograniczono je do niezbędnego minimum.

1. Szczecin przed wojną - widok na Stare Miasto. 

Szczecin przed wojną był największym niemieckim portem na Bałtyku oraz ważnym ośrodkiem przemysłowym i węzłem kolejowym. 15 października 1939 roku utworzone zostało Wielkie Miasto Szczecin, w obszar którego weszły ościenne gminy. W ten sposób Szczecin stał się trzecim po Berlinie i Hamburgu największym miastem III Rzeszy.  W jego granicach znajdowało się dawne miasteczko Pölitz (obecnie znów samodzielne miasto Police), gdzie funkcjonowały niezwykle istotne z punktu widzenia niemieckiej gospodarki wojennej wielkie zakłady benzyny syntetycznej. Rozlewisko Odry dzieliło miasto na dwie części – dzielnic i osiedli położnych na prawym, wschodnim brzegu rzeki oraz obszarów Szczecina na jej lewym brzegu, gdzie znajdowały się większość organów władzy i budynków publicznych. Jak podkreślił Marek A. Koprowski w swojej książce "Przez krew i zgliszcza. Odrodzenie polskiego Szczecina", wydanej nakładem Wydawnictwa Replika:

     Utworzenie "Wielkiego Miasta Szczecina" było elementem budowy w Niemczech "nowego ładu". O ten "nowy ład" w Szczecinie już od 1934 r. dbał Franz Schwede-Coburg, pełniący obowiązki szefa okręgowego kierownictwa partyjnego – Gauleitung NSDAP Pommern. Jednocześnie był on naczelnym prezydentem prowincji zachodniopomorskiej. Z tego tytułu odpowiadał za całokształt gospodarczego, politycznego i kulturalnego życia w prowincji. Nie jest wykluczone, że z jego inicjatywy w latach 30. Szczecin stawał się ważnym ośrodkiem przemysłowo-militarnym. Uruchamiano tu wiele zakładów i instalacji ważnych dla potencjału zbrojeniowego III Rzeszy. 

Szczecin przygotowuje się do obrony

Szczecin dzięki swemu położeniu w rozlewisku Odry, poprzez licznej jej odnogi, kanały portowe i Jezioro Dąbie na północy oraz kompleks leśny Forst Buchheide (Puszcza Bukowa) na południowym wschodzie, dysponował bardzo dobrymi warunkami naturalnymi do obrony. W oparciu o wysoko położony zachodni brzeg można było zbudować silną linię obrony, gdzie można było obserwować poczynania przeciwnika i trzymać go w szachu, o ile oczywiście atakujący przełamaliby niemieckie pozycje na prawym brzegu. Ruchu sowieckich wojsk z pewnością nie ułatwiłyby podmokłe łąki i lasy, powstałe dzięki sztucznemu spiętrzeniu wody. W takiej sytuacji czerwonoarmiści zmuszeni byliby atakować po nielicznych groblach, na których Niemcom łatwo byłoby ześrodkować ogień broni maszynowej i artylerii oraz przy pomocy podręcznych środków przeprawowych – łodzi i pontonów.

2. Szczecin i okolice na fragmencie przedwojennej, polskiej mapy wojskowej. 

Bramą do zdobycia Szczecina od wschodu było opanowanie Altdamm (obecnie Szczecin-Dąbie), które przed wojną było odrębnym miasteczkiem. Zdając sobie sprawę z jego znaczenia, w lutym i marcu 1945 roku na przedpolu Altdamm Niemcy rozpoczęli budowę betonowych schronów oraz kopanie pasów transzei, na drogach układano miny. Również i w lewobrzeżnej części miasta rozpoczęły się przygotowania do obrony. Od 21 lutego stopniowo ewakuowano ludność cywilną. Przygotowywano stanowiska dla wozów bojowych, artylerii, gniazd karabinów maszynowych. Ulice zostały przecięte barykadami, zasiekami i transzejami. Między piwnicami budynków przebijano przejścia w celu umożliwienia obrońcom skrytej komunikacji. Uzupełniano skromne zapasy amunicji, żywności, leków, odzieży, szkolono załogę miasta, złożoną głównie z członków Volkssturmu, z których tworzono oddziały forteczne. Jednak wartość bojowa "staruszków" z Volkssturmu, zwanych czasem prześmiewczo "ostatnią Wunderwaffe III Rzeszy" była iluzoryczna. Jak ich dosadnie określił Léon Degrelle, dowódca walczącej na Pomorzu Kampfgruppe "Wallonien": robili, co mogli, ale byli w stanie raczej zanieść się kaszlem niż odnieść zwycięstwo. Ponadto w szeregi obrońców Szczecina wcielano maruderów z rozbitych jednostek Wehrmachtu, marynarzy zatopionych okrętów Kriegsmarine i policjantów.

Antidotum na sowieckie czołgi

Ponieważ spodziewano się, że Sowieci użyją w dużej liczbie sił pancernych, załoga miasta miała zostać wyposażona w ręczne granatniki przeciwpancerne: Panzerfausty i Panzerschrecki. Broń, która teoretycznie powinna zdziesiątkować sowieckie czołgi podczas walk ulicznych, miała swoje wady. Przywoływany już Léon Degrelle pisał:

     Walka przy użyciu panzerfaustów wyglądała dobrze w kinie. W rzeczywistości trafienia były bardzo rzadkie. Trzeba było poczekać, aż czołg zbliży się na odległość strzału, zanim nacisnęło się spust. Jeśli czołg był tylko jeden i pocisk jakimś cudem trafił go w newralgiczny punkt, było świetnie. Najczęściej jednak czołgi nie wylatywały w powietrze. A na dodatek prawie zawsze nadciągały falami i wcześniej wymiatały teren. Płomień, długi na pięć metrów, zdradzał pozycję strzelca. I nawet, jeśli rozwalił jeden czołg, inny rozszarpywał go pół minuty później na kawałki serią z karabinu maszynowego.   

3. Szkolenie Volkssturmu - niemiecki oficer demonstruje ochotnikowi użycie granatów na wraku czołgu T-34. 

Ponadto na umocnionych stanowiskach pojawiły się działa przeciwpancerne różnego kalibru, m.in. zdjęte z czołgów 7,5 cm KwK 51 czy zabójcze 8,8 cm PaK 43, a także działa zdobyczne oraz artyleria polowa. W obrębie twierdzy zaplanowano także zainstalowanie 12 stanowisk "Panterthurm", czyli fortecznego wariantu wieży czołgu Pz. Kpfw V Panther, umieszczonej na konstrukcji z drewnianych bali. Ostatecznie do miasta dotarło 6 takich wież.    

Na przedpolu miasta, na odcinku południowo-wschodnim i południowo-zachodnim podejść do niego broniła 3. Armia Pancerna, którą dowodził doświadczony generał Hasso von Manteuffel. Mimo szumnej nazwy formacja ta była jednak mocno przetrzebiona i dysponowała niewielką liczbą wozów bojowych. Ponadto naprzeciw nacierającym na Szczecin formacjom Armii Czerwonej niemieckie dowództwo postawiło bitne i dobrze zmotywowane oddziały Waffen-SS, w szeregach których służyli zagraniczni ochotnicy z zachodniej i północnej Europy: Waloni, Flandryjczycy, Holendrzy, Szwedzi, Finowie, Duńczycy, Norwegowie. W późniejszym czasie - 22 marca - pojawił się tam nawet mikroskopijny kontyngent brytyjski (około 20 żołnierzy) z tzw. Wolnego Korpusu Brytyjskiego - Britisches Freikorps. Altdamm i jego okolice obsadzone były więc przez resztki III Korpusu Pancernego SS "Germania", oraz XXXIX Korpusu SS. Wśród nich były elementy 10. Dywizji Pancernej SS "Frundsberg", 11. Ochotniczej Dywizji Grenadierów Pancernych SS "Nordland", 27. Ochotniczej Dywizji Grenadierów SS "Langemarck" (1. Flamandzkiej), 23. Ochotniczej Dywizji Grenadierów Pancernych SS "Nederland" oraz wspomniany Kampfgruppe "Wallonien" w sile 300-400 żołnierzy. 

4. Dowódca 3. Armii Pancernej generał Hasso von Manteuffel

Żukow na Pomorzu

Początkowo w walkach na kierunku szczecińskim, które rozpoczęły się z początkiem marca 1945 roku, brały udział siły 1. Frontu Białoruskiego marszałka Georgija Żukowa. Niespełna dwa tygodnie wcześniej czołowe oddziały frontu zostały zaatakowane przez siły niemieckie na Pomorzu w ramach desperackiej operacji "Sonnenwende". Ostatnia niemiecka ofensywa zakończyła się jednak fiaskiem. Teraz inicjatywa należała do Żukowa. Od południowego wschodu i południa z kierunku Pyrzyc i miejscowości Banie nacierała 47. Armia wzmocniona 1. Korpusem Zmechanizowanym, od północnego wschodu i wschodu w kierunku Maszewa i Stargardu atakowała 61. Armia, natomiast od północy z rejonu Goleniewa uderzały dwa korpusy pancerne gwardii – 9. i 12. - ze składu 2. Armii Pancernej Gwardii. Z powietrza wojska sowieckie wspierane były przez samoloty bojowe 4. Armii Lotniczej. Wsparcie ogniowe zapewniały cztery dywizje artylerii przełamania.

5. Oddziały 1. Frontu Białoruskiego na terenie Polski. 

Po opanowaniu okolicznych miejscowości – gdzie broniły się tylko izolowane punkty niemieckiego oporu - 9-10 marca rozpoczęło się natarcie oddziałów marszałka Żukowa na Altdamm. Przez kilka wcześniejszych dni obrona niemiecka była skutecznie "zmiękczana" przez potężną sowiecką artylerię, w tym osławione "organy Stalina" czyli "Katiusze" oraz ataki lotnictwa bombowego i szturmowego. Wśród podległych Żukowowi jednostek sowieckiej artylerii były także działa i moździerze dwóch jednostek ludowego Wojska Polskiego: 2. Dywizji Artylerii i 1. Samodzielnej Brygady Moździerzy. 2. Dywizja Artylerii, sformowana na przełomie września i października 1944 roku składała się z trzech brygad artylerii i etatowo wyposażona była w 72 armaty kalibru 76,2 mm wz. 42 ZiS-3, 60 haubic kalibru 122 mm wz. 1938 oraz 36 haubicoarmat 152 mm wz. 1937 ML-20. Jednostką dowodził oddelegowany z Armii Czerwonej Rosjanin, generał brygady Benedykt Niestorowicz. 1. Samodzielna Brygada Moździerzy została sformowana niemal w tym samym czasie w rejonie Siedlec. W jej skład wchodziły cztery pułki moździerzy, uzbrojone etatowo w 36 moździerzy kalibru 120 mm każdy. Jednostką dowodził inny Rosjanin – pułkownik Wasyl Jurym.     

Altdamm w ogniu

Skutki miażdżącego ostrzału artyleryjskiego i falowych ataków lotniczych dla obrońców były niezwykle krwawe i demoralizujące. Wielu esesmanów zginęło pod gruzami walących się budynków bądź zostało zasypanych w schronach, potrzaskanych bombami i pociskami dużych kalibrów. Potem Żukow swoim starym sposobem "rozpoznania bojem" rzucił do boju piechotę wspartą przez czołgi. Niemcy nie myśleli jednak ustąpić z placu boju. Przez kilka kolejnych dni celny ogień z ocalałych, dobrze zamaskowanych niemieckich stanowisk dział, moździerzy, nielicznych pozostałych wozów bojowych i broni maszynowej zbierał krwawe żniwo wśród atakujących czerwonoarmistów. Obrońcy lokalnie kontratakowali, wypychając żołnierzy sowieckich ze zdobytych pozycji. Dowództwo nie pozostawiało im jednak wielkiego wyboru. W tej walce nie było pardonu ani dla nacierającego nieprzyjaciela jak i własnych żołnierzy. Léon Degrelle wspominał:

     Ulice [Altdamm] były usiane trupami żołnierzy. Rozkazy były drastycznie okrutne. Dezerterzy byli traceni na miejscu. Żandarmi wieszali ich u wejścia na most, który łączył Altdamm ze Szczecinem. To był straszny widok – zesztywniałe trupy pięknych, postawnych niemieckich chłopców, którzy fizycznie złamani tygodniami przerażającej walki pozwolili sobie na chwilę słabości. Ich ciała wisiały z tabliczkami na szyi: "Tchórz". Na końcu sznura ponuro kołysali się wisielcy z bladą twarzą, sztywnym, sinym językiem wystającym z ust, podrygujący w takt niezliczonych wybuchów, które zrzucały na nich druty linii tramwajowych. Każdy żołnierz wiedział, co go czeka, jeśli się cofnie… Lepiej było pozostać na przedzie, wśród trzasków serii z broni maszynowej i ryku czołgów. 

Ze względu na twardy niemiecki opór Żukow zmuszony był odstąpić. Marszałek wycofał więc swoje oddziały, dając im kilka dni na zregenerowanie sił i uzupełnienie. Szykował się do kolejnego uderzenia.

6. Sowiecka haubica dywizyjna M.30 kalibru 122 mm wz. 1938.  

Sowieci wznowili natarcie 18 marca. Jeszcze tego samego dnia po ciężkich bojach sowieckie grupy szturmowe z 47. Armii wraz z czołgami 2. Armii Pancernej Gwardii, rozcięły niemieckie zgrupowanie obronne na dwie części, dochodząc do brzegu Regalicy, będącej wschodnią odnogę Odry. Altdamm ostatecznie padło 20 marca, jednak oddziały Żukowa zapłaciły za jego zdobycie straszliwą cenę tysięcy poległych. Ponadto efektem zaciętych walk były potworne zniszczenie miasteczka, szacowane na 70-80% jego zabudowy. Resztki ocalałych obrońców ewakuowały się za Odrę, pionierzy SS wysadzili w powietrze przeprawy mostowe. Nurt Odry oddzielił dwie wrogie sobie armie. Sam Szczecin stał się miastem frontowym w pełnym tego słowa znaczeniu, znalazłszy się w zasięgu sowieckiej artylerii polowej.

Trudno wiarygodnie oszacować straty Niemców w bitwie o Altdamm. Według danych sowieckich Niemcy utracili na przyczółku 40 tys. zabitych żołnierzy i 12 tys. wziętych do niewoli. Ponadto czerwonoarmiści mieli zdobyć 126 czołgów i dział samobieżnych oraz ponad 200 dział i 154 moździerze. 

Szczecin ogłoszony twierdzą

Dwa dni po upadku Altdamm Szczecin został ogłoszony twierdzą – Festung Stettin. Zaprotestowali solidarnie przeciwko temu dowódcy wojskowi oraz władze cywilne, jako że miasto nie spełniało wymagań stawianych tego typu obiektom – amunicji wystarczało na jeden dzień walk, żywności na miesiąc.  Komendantem wojennym został mianowany generał Werner Hühner. Oprócz improwizowanych jednostek fortecznych załogę miasta wzmocniły pozostałości 281. Dywizji Piechoty oraz resztki innych jednostek. Ogółem na pozycjach obronnych w Szczecinie rozlokowanych miało być około 16 000 żołnierzy i policjantów. Jako punkt oporu obsadzony został żołnierzami nawet stojący na Jeziorze Dąbie nieukończony lotniskowiec "Graf Zeppelin". Całość sił wspierana była przez 63 działa polowe i moździerze oraz około setki dział przeciwlotniczych.

7. Dowódca 2. Frontu Białoruskiego marszałek Konstanty Rokossowski. 

Z początkiem kwietnia 1945 roku formacje Żukowa, które przegrupowały się do uderzenia na Berlin, zostały stopniowo zastępowane przez jednostki 2. Frontu Białoruskiego marszałka Konstantego Rokossowskiego w składzie 49., 65., 70 Armie oraz 2. Armia Uderzeniowa. Jednostki te dotąd walczyły w rejonie Gdańska i przerzucenie ich kilkaset kilometrów pod Szczecin w obliczu zniszczonej dotychczasowymi walkami sieci drogowo-kolejowej zachodniego i środkowego Pomorza było sporym wyzwaniem logistycznym.

Rokossowski na placu boju  

10 kwietnia 1945 roku na wysuniętym punkcie obserwacyjnym na prawym brzegu Odry w rejonie Żydowce pojawił się sam Rokossowski wraz z podległymi mu dowódcami armii oraz oficerami sztabowymi. Sowieccy dowódcy naocznie przekonali się, jakie trudne wyzwanie czeka ich oddziały w związku ze zdobyciem miasta. Cytowany wcześniej Marek A. Koprowski przytoczył fragment wspomnień dowódcy 2. Frontu Białoruskiego:

     To, co udało się nam zobaczyć, nie mogło nas cieszyć. Nasze wojska od pozycji przeciwnika rozdzielała rzeka, która na tym odcinku płynęła dwoma szerokimi korytarzami – Wschodnią Odrą i Zachodnia Odrą. Między nimi znajdowało się bagniste terytorium, które w tym czasie było zatopione. Przed nami znajdował się jednolity pas wody szeroki na 5 km. Zachodni brzeg był ledwie widoczny. Gdyby to była zwykła rzeka, jej pokonanie byłoby łatwiejsze. Można ją było sforsować na łódkach bądź promach. Bagniste rozlewisko między korytami rzeki było dla nich niestety za płytkie dla pokonania. Paweł Iwanowicz [gen. Batow], popadając w zamyślenie powiedział:

     - Nasi żołnierze już swoją ocenę dali, po mojemu dobre dwa Dniepry, a pośrodku Prypeć.    

8. Dowódca sowieckiej 65. Armii generał Paweł Batow. 

Sam generał Paweł Batow, dowódca podległej Rokossowskiemu 65. Armii, pisał:

     Miasto, jak ogromna bryła szarego kamienia, zwisało nad rzeką i międzyrzeczem. Gołym okiem można było widzieć dużą część dolnego biegu Odry. (…) Marszałek Rokossowski podczas spotkania zapoznał wszystkich obecnych ze swoją decyzją nt. przyszłej operacji, której myśl przewodnia była następująca: po sforsowaniu Odry uderzeniem wojsk lewego skrzydła odciąć główne siły 3. Armii Pancernej od Berlina, następnie przyprzeć je do morza i zniszczyć.

W myśl powziętego planu oddziały Rokossowskiego miały sforsować Odrę i wykonać manewr w celu obejścia miasta od południa i południowego zachodu. Po przełamaniu niemieckiej obrony na lewym brzegu rzeki jednostki 105. Korpusu Armijnego ze składu 65. Armii miały dokonać uderzenia w kierunku zachodnim, a następnie gwałtownie zmienić kierunek natarcia na północny, wychodząc na tyły Niemców broniących się w Szczecinie i tym samym odcinając im możliwość odwrotu na zachód.

Armia Czerwona forsuje Odrę

Rozpoznając pozycje nieprzyjaciela 12 kwietnia czerwonoarmiści podjęli próbę sforsowania Regalicy i uchwycenia tzw. Międzyodrza. Zasadnicze uderzenie żołnierze Rokossowskiego wykonali tydzień później. Rankiem 20 kwietnia o godzinie 6.30 czasu moskiewskiego ryknęły działa sowieckiej artylerii zasypując lewy brzeg Odry lawiną stali. Wcześniej zmasowanego uderzenia na niemieckie pozycje dokonały szturmowce i bombowce czerwonego lotnictwa. Po 45 minutach, za wałem ogniowym artylerii, na przeszło 600 lekkich łodziach desantowych, mieszczących około 10 żołnierzy każda, oddziały Batowa jako pierwsze przeprawiły się przez Odrę i uchwyciły przyczółek, stopniowo go rozszerzając. W ciągu tego samego dnia walk uruchomione zostały dwie przeprawy promowe, co umożliwiło przerzucenie cięższego sprzętu bojowego. Dzięki temu do końca dnia na drugim brzegu rzeki znalazło się 31 batalionów piechoty, 50 dział przeciwpancernych 45 mm, 70 moździerzy oraz 15 dział samobieżnych SU-76.

Tekst powstał m.in. w oparciu o książkę Marka A. Koprowskiego "Przez krew i zgliszcza. Odrodzenie polskiego Szczecina", którą można nabyć w księgarni WYDAWCY.

W ciągu kilku następnych dni zażartych walk sowiecki przyczółek na lewym brzegu Odry miał już 15 km długości i 6 km głębokości. Przybywały nań nowe oddziały Armii Czerwonej, wzmacniając walczących po drugiej stronie rzeki. Niemcy kontratakowali. Gwałtowne starcia miały miejsce na obrzeżach Szczecina. Do frontalnego uderzenia na miasto i krwawych ulicznych walk - czego obawiał się Rokossowski i jego dowódcy - jednak już nie doszło. Na skutek groźby całkowitego okrążenia i odcięcia Szczecina w nocy 25-26 kwietnia garnizon miasta, dowodzony od przeszło tygodnia przez nowego komendanta generała Ferdynanda Brühla, rozpoczął ewakuację, choć aby poddać twierdzę, należało otrzymać zgodę samego Adolfa Hitlera. W sytuacji jednak, gdy na ulicach Berlina trwały walki, nie miało to już większego znaczenia i rozsądnie myślący Niemcy starali się ocalić przede wszystkim własne głowy. Jeszcze wcześniej miasto opuścili nazistowscy oficjele i urzędnicy z gauleiterem Franzem Schwede-Coburgiem na czele. 26 kwietnia 1945 roku Szczecin został zajęty przez oddziały 65. Armii generała Pawła Batowa. Rozpoczął się nowy rozdział w historii miasta. 

***

Źródła fotografii:

1. Domena publiczna.
2. Domena publiczna. 
3. Narodowe Archiwum Cyfrowe.
4. Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0 de.
5. Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0.  
6. Praca własna.  
7. Wikimedia Commons CC BY 4.0. 
8. Domena publiczna. 

Bibliografia:

• Antony Beevor: Berlin 1945. Upadek, Kraków 2015. 
• Chris Bishop: Dywizje Waffen-SS 1939-1945, Warszawa 2015.
• Chris Bishop: Zagraniczne formacje SS. Zagraniczni ochotnicy w Waffen-SS 1940-1945, Warszawa 2015.
• Marcin Bryja, Janusz Ledwoch: Jednostki Waffen SS 1939-1945, Warszawa 1996. 
• Piotr Brzeziński, Aleksander Ostasz: Zakusy na Panterę, "Odkrywca" 2001, nr 11.
• Steve Crawford: Front wschodni dzień po dniu, 1941-45, Ożarów Mazowiecki 2009. 
• Léon Degrelle: Front wschodni 1941-1945, Międzyzdroje 2009.
• Andrzej Dietrich, Aleksander Ostasz: Forteczna ciekawostka ze Szczecina, "Odkrywca" 2009, nr 7.
• Bolesław Dolata: Wyzwolenie Polski 1944-1945, Warszawa 1974.
• Marcin Dudek: Szczecińska "ściana przeciwpancerna", "Odkrywca" 2008, nr 10.
• Marek A. Koprowski: Przez krew i zgliszcza. Odrodzenie polskiego Szczecina, Poznań 2025.  
• Tony Le Tissier: Żukow na linii Odry. Rozstrzygająca bitwa na przedpolach Berlina, Wrocław 2011.
• Chris McNab: Elita Hitlera. SS w latach 1939-1945, Warszawa 2016.
• Samuel W. Mitcham jr: Niemieckie siły zbrojne 1939-1945. Wojska lądowe. Ordre de Bataille, Warszawa 2009.   
• Tadeusz Stępień: 312 luf nad Odrą, Warszawa 1980.
• Antoni Śmirski: W ślad za piechotą, Warszawa 1974.   
• Dariusz Wybranowski: Przygotowania niemieckie w celu obrony miasta oraz działania bojowe 1 i 2 Frontu Białoruskiego przed "bitwą o Szczecin" (marzec–kwiecień 1945 roku, "Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica" 2022, nr 111
• Zbiorowe: Encyklopedia II wojny światowej, Warszawa 1975.
• Zbiorowe: Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej. Ludowe Wojsko Polskie 1943-1945, Warszawa 1973.
• Zbiorowe: Wojsko Polskie 1939-1945. Barwa i broń, Warszawa 1990.