Sowiecka odpowiedź na polskie monitory rzeczne. Monitor "Udarnyj"

Zbudowano go do walki z polskimi okrętami rzecznymi. Do podobnego starcia jednak nigdy nie doszło. "Udarnyj" był pierwszym nowoczesnym monitorem rzecznym Czerwonej Floty. Okręt zakończył swój żywot pod niemieckimi bombami w trakcie operacji "Barbarossa". 

Antidotum na polskie okręty rzeczne

Na początku lat 20-tych ubiegłego wieku ostatecznie ukształtowały się granice Rosji Sowieckiej. Linia graniczna przecinała obszary wielu systemów rzecznych, m.in. Dniepru, którego część północno-zachodnia znalazła się na terytorium odrodzonej Rzeczypospolitej. Największe znaczenie miała tu Prypeć, która poprzez Kanał Królewski łączyła się m.in. z Bugiem i Wisłą. W czasie wojny polsko-bolszewickiej śródlądowe wody te z powodzeniem były wykorzystywane przez flotylle rzeczne obu państw.

1. Flagowy monitor Flotylli Dunajskiej "Udarnyj" przy nabrzeżu, zdjęcie z 1941 roku.  

Przez całą dekadę kierownictwo sowieckiej marynarki wojennej z uwagą śledziło rozbudowę polskiej Flotylli Pińskiej. Jego niepokój budziło zwłaszcza sześć nowoczesnych monitorów typu "Warszawa" i "Kraków". Ówczesne okręty rzeczne sowieckiej Flotylli Dnieprzańskiej były de facto doraźnie zaadoptowanymi do działań bojowych cywilnymi jednostkami, uzbrojonymi w działa i karabiny maszynowe i nie stanowiły odpowiedniej przeciwwagi dla dobrze uzbrojonych i opancerzonych polskich monitorów. W celu wzmocnienia własnych sił opracowano więc plany budowy wielu typów nowych bojowych jednostek rzecznych.

Pierwszym okrętem nowej generacji stała się "samobieżna pływająca bateria dla Dnieprzańskiej Flotylli Wojennej",  proj. SB-12 o nazwie „Udarnyj”, której budowę rozpoczęto 21 listopada 1930 roku w stoczni Leninskaja Kuźnica w Kijowie. Jednostka jeszcze przed wodowaniem została przeklasyfikowana na monitor, weszła do służby 1 czerwca 1934 roku.

Konstrukcja

Okręt miał typowy dla jednostek rzecznych gładkopokładowy kadłub: płaski, szeroki, o małym zanurzeniu, z obniżonym o 50 cm pokładem na dziobie, podzielony na jedenaście przedziałów. Blachy poszycia łączono za pomocą nitów. Ogólna architektura monitora była dość niekonwencjonalna z powodu usytuowania głównego uzbrojenia artyleryjskiego w dwóch oddzielnych wieżach na dziobie.

Podstawowym orężem były dwie pojedyncze armaty morskie B-7 kalibru 130 mm, ustawione jedna za drugą na dwóch pancernych barbetach o siedmiometrowej średnicy, przykrytych pancernymi pokrywami, w które wkomponowano klasyczne, prostopadłościenne wieże. Ich boczne i przednie ściany były wzmocnione dodatkowo trójkątnymi płytami dospawanymi do wspomnianych pokryw. W związku z dużą średnicą barbet cała jednostka ognia umieszczona była bezpośrednio przy działach, jako że w kadłubie o zanurzeniu zaledwie 82 cm nie sposób było wygospodarować odpowiednio dużych komór amunicyjnych. Prócz tego w wieży nr 2 zainstalowane było zapasowe stanowisko dowodzenia okrętu.

2. "Udarnyj" wyróżniał się uzbrojeniem głównym w postaci dwóch pojedynczych armat 130 mm, umieszczonych jedna za drugą.  

Prowadzenie precyzyjnego ognia umożliwiał 2,4-metrowy dalmierz artyleryjski brytyjskiej firmy Barr & Stroud, zamocowany w małej wieżyczce umieszczonej na dachu pomostu dowodzenia. Ogień artyleryjski mógł być również kierowany przez obserwatora stojącego na specjalnym pomoście wysuwanym teleskopowo z wnętrza nadbudówki śródokręcia na wysokość 15,2 m nad wodą. Pomost ten wyposażony był także w reflektor o średnicy 45 cm.

Dopełnieniem głównego uzbrojenia były 4 półautomatyczne działka uniwersalne 41-K kalibru 45 mm, zamontowane w dwóch opancerzonych wieżyczkach. Pierwszą zamontowano na obniżeniu dziobowym, drugą na nadbudówce rufowej. Działa te z założenia miały pełnić podwójną rolę: prowadzić ogień do celów powietrznych oraz zwalczać cele brzegowe. Wzmocnieniem uzbrojenia przeciwlotniczego były cztery poczwórnie sprzężone zestawy  karabinów maszynowych Maxim wz. 10 kalibru 7,62 mm. Dwa z nich ustawiono na sponsonach po obu stronach komina, natomiast dwa pozostałe na obu burtach pokładu rufowego.

"Udarnyj" dysonował dużym zapasem amunicji: 200 pociskami 130 mm, 1000 pocisków 45 mm i 8-10 tys. nabojów do kaemów. Do łączności służyła radiostacja oraz reflektor sygnałowy ustawiony na dachu pomostu bojowego. Do celów ratunkowych i komunikacyjnych z lądem służyły 7-miejscowa motorówka i wiosłowa jolka.

Siłownia składała się początkowo z czterech silników dieslowskich MAN, o łącznej mocy 400 KM, później dwóch silników wysokoprężnych 38-KR-8 o mocy 800 KM każdy, napędzających dwie, czterołopatowe, otunelowane śruby.

Historia operacyjna

Kiedy w roku 1940 Związek Sowiecki zagarnął terytorium rumuńskiej Besarabii, granica między obu państwami została przesunięta na linię rzek Dunaj i Prut. Na potrzeby tej agresywnej operacji utworzona została Flotylla Dunajska, której trzonem były monitor "Udarnyj", jako jednostka flagowa i 4 monitory typu "Żelazniakow" oraz 22 inne mniejsze okręty, wspierane przez lotnictwo i oddziały piechoty. Siły te były stopniowo wzmacniane.  

Po przejęciu terytorium Besarabii Flotylla Dunajska otrzymała zadanie obrony nowych rubieży. Główną bazą flotylli było leżące na północnym brzegu Kilii miasto Izmaił, pozostałe bazy znajdowały się w Rieni i Kislicy. Tam też sowieckie okręty zastał wybuch wojny niemiecko-sowieckiej. 22 czerwca 1941 roku o godzinie 4.00 rumuńska i niemiecka artyleria otworzyły ogień do jednostek sowieckiej flotylli zgrupowanych w Izmaile. Brzeg rumuński był oddalony zaledwie o 300 metrów od nabrzeży portu. Choć mimo intensywnego ostrzału żaden okręt nie został uszkodzony, infrastruktura bazy została doszczętnie zrujnowana. Ponadto jako ciekawostkę należy odnotować fakt, że w ataku na sowiecką bazę miało brać udział 8 byłych polskich bombowców PZL P-37 "Łoś", internowanych we wrześniu 1939 roku w Rumunii i przejętych przez tamtejsze siły powietrzne.

3. Polskie monitory ORP "Warszawa" i ORP "Toruń" w porcie wojennym w Pińsku. To z nimi miał zmierzyć się "Udarnyj". 

"Udarnyj" bazował w tym czasie w Kislicy – wraz z nim znajdowały się tam 6 kutrów pancernych, 3 kutry trałowe, rzeczny stawiacz min "Kołchoźnik" oraz jednostki pomocnicze.     

Kariera bojowa "Udarnego" okazała się dość krótka. Okręt brał udział w działaniach obronnych pod Izmaiłem, następnie przedarł się morzem do Odessy, co było sporym wyczynem dla tego typu płaskodennej konstrukcji, potem brał udział w działaniach w dolnym biegu Bohu w rejonie Wozniesienska i Nowej Odessy oraz obronie Nikołajewa i Chersonia.  

Ostatnią walkę "Udarnyj" stoczył 19 września 1941 roku na płytkich wodach Zatoki Jahorłyckiej w północnej części Morza Czarnego. Rankiem tego dnia monitor, wykorzystując zamglenie znad morza, z powodzeniem ostrzeliwał posuwające się brzegiem niemieckie oddziały zmotoryzowane, czyniąc im sporo szkód. Rosnące straty w ludziach i sprzęcie spowodowały interwencję sztabu nieprzyjacielskiej armii z prośbą o wsparcie Luftwaffe, która w godzinach okołopołudniowych skierowała do akcji bombowce nurkujące Ju 87 z StG 77. Mgła się już rozwiała i monitor stał się doskonale widocznym celem. "Stukasy" nie zważając na silny ogień przeciwlotniczy, który zestrzelił jedną z maszyn, dokonały kilku precyzyjnych, celnych ataków. Jedna z bomb trafiła prosto w maszynownię, unieruchamiając okręt, natomiast druga seria bomb zniszczyła stanowisko dowodzenia, zabijając dowódcę i kilku oficerów. Ogółem w "Udarnego" trafiło 11 bomb. Mimo rozpaczliwych wysiłków załogi, która w międzyczasie miała zestrzelić jeszcze jednego Junkersa, okręt poszedł na dno.

Jego wrak zlokalizowano w sierpniu 1957 roku. W 1963 roku podniesiona został jedna z wieżyczek z działkami 45 mm, którą umieszczono w Muzeum Budowy Okrętów i Floty w Nikołajewie. W następnych latach wydobyto także jedno z dział 130 mm, jeden poczwórnie sprzężony zestaw Maximów oraz inne elementy wyposażenia i przedmioty osobiste marynarzy. Ostatnie prace na wraku miały miejsce w 2018 roku, kiedy to ukraińscy nurkowie wydobyli i zabezpieczyli 1129 sztuk amunicji różnego kalibru.    

Dane taktyczno-techniczne:

Wyporność maks. – 385 ton

Długość – 53,65 m

Szerokość – 10,8 m

Zanurzenie – 0,82 m

Moc maszyn – 1600 KM

Prędkość – 11,6 węzła

Załoga – 98 ludzi

Opancerzenie – stanowisko dowodzenia i wieże artylerii 8 mm

Uzbrojenie – w tekście

***

Źródła fotografii:

1. Domena publiczna.
2. Zbiory własne.
3. Domena publiczna. 

Bibliografia:

• Władimir Bieszanow: Czerwony Blitzkrieg 1939-1940, Warszawa 2015. 
• Michał Glock: Flota Czerwona na Morzu Czarnym. Wielka improwizacja 1941-1942, Warszawa 2011.
• Tadeusz Kondracki, Jan Tarczyński: Monitory Flotylli Pińskiej, Warszawa 2014.
• Marcin Schiele: Pierwszy radziecki monitor rzeczny Udarnyj, „Okręty Wojenne” 1992, nr 1.